فهرستنویسی،نشرکتابدار،استادمحسنی
در گذشته، نوشتن مشخصات کتابشناختی کتاب ها و رساله ها را
که به منظور خاصی انجام می گرفت، فهرست نگاری یا فهرست برداری
می نامیدند که عموماً از مجموعه های شخصی، کلیساها، دیرها، کاخها
و جز آن بود و بیشتر بر اساس عنوان یا محل قرار گرفتن در مجموعه
تنظیم می شد.
نخستین کوشش مشترک برای تدوین قواعد مشترک انجمن
کتابداران آمریکا و انگلستان در سال 1908 پا گرفت که قواعد
فهرستنویسی برای شناسه های عنوان و مؤلف منتشر شد. اما به دلیل
اختلاف نظر، دو متن جداگانه انگلیسی و آمریکایی تهیه و منتشر شد.
قواعد واتیکان در سال 1920 توسط عده ای از کتابداران آمریکایی
و کتابدارانی که توسط آمریکائی ها آموزش دیده بودند تهیه شد تا
کتابخانه واتیکان در ایتالیا بر اساس آن سازماندهی شود.
قواعد فهرستنویسی توصیفی کتابخانه کنگره آمریکا در سال 1947
منتشر شد که فقط شامل فهرست توصیفی برای انواع منابع اطلاعاتی
بود.
قواعد انجمن کتابداران آمریکا در سال 1949 برای تعیین شناسه های
پدید آورنده و عنوان منتشر شد. این قواعد در پیوستگی با قواعد
کتابخانه کنگره ) 1949 ( بود که فقط شامل فهرست توصیفی بود. این
دو قواعد با هم تا سال 1967 به منزله قواعد استاندارد فهرستنویسی
توصیفی محسوب می شدند.
•کنفرانس پاریس در سال 1961 واقعه مهمی در تکامل اصول و قواعد
فهرستنویسی بود. در این سال 53 کشور )از جمله ایران( و 12 سازمان بین
المللی بیانیه ای را منتشر کردند که به بیانیه پاریس یا اصول پاریس مشهور
شد که قدم بزرگی برای توافق های بین المللی در زمینه فهرستنویسی
توصیفی محسوب می شود. یکی از اصول مهمی که در کنفرانس پاریس
مورد توافق قرار گرفت، تدوین ״کارکردهای فهرست״ بود که در واقع توسط
لوبتسکی و بر اساس قواعد کاتر پیشنهاد شد.
قواعد فهرستنویسی انگلو امریکن در سال 1967 توسط انجمن
کتابداران آمریکا منتشر شد که ویرایش قواعد قبلی همان انجمن بود.
استاندارد بین المللی توصیف کتابشناختی )آی اس بی دی )ISBD
فهرستگان ملی امریکا ) NUC ( از این استاندارد برای فهرستنویسی
انواع مواد استفاده کرد. در ایران نیز مرکز خدمات کتابداری از سال
1356 برگه های چاپی و ״صورت کتابهای فهرست شده״ خود را بر
مبنای آن تهیه کرد و پس از ادغام در کتابخانه ملی، ״کتابشناسی ملی
ایران״ هم از سال 1362 از این استاندارد استفاده می کند. در حال
حاضر برای هر یک از مواد کتابخانه ای، استاندارد خاصی تهیه و منتشر
شده است.
قواعد فهرستنویسی انگلو امریکن، ویرایش دوم ) 1978 (
این قواعد با همکاری 3 کشور انگلستان، امریکا و کانادا و نمایندگان
آنها شامل انجمن کتابداران امریکا، کتابخانه کنگره، کتابخانه بریتانیا،
کمیته کانادایی فهرستنویسی و انجمن کتابداران انگلستان تهیه و
منتشر شد. یکی از ویژگی های آن همین توافق این کشورها بر روی
متنی واحد بود. یکی از ملاحظات اساسی این ویرایش، کنترل جهانی
کتابشناختی ) UBC ( بود که توسط ایفلا پیشنهاد شد و هدف آن ایجاد
همکاری و هماهنگی بیشتر در سطح جهانی بود. اندیشه اصلی این
طرح این بود که هر ماده کتابخانه ای فقط یک بار و تا جای ممکن
توسط کشور منتشر کننده آن ماده، فهرستنویسی شود و اطلاعات
کتابشناختی آن در همه کشورها سریعاً قابل دسترس و استفاده باشد.
قواعد فهرستنویسی انگلو امریکن، ویرایش دوم ) )AACR2R()1988
ویرایش تجدید نظر شدۀ ویرایش دوم ) 1978 ( است. تفاوت عمده
آن مربوط به فصل نهم است که به ״بایگانی های رایانه ای״ تغییر نام و
محتوا یافت. این ویرایش تلاش دارد تا برای همه انواع مواد کتابخانه ای
و نیز بسیاری از زبان ها، قواعد یکنواختی ارائه دهد. از این رو، ویژگی
بین المللی بودن آن بیش از ویرایش های پیشین است. به بسیاری از
زبان ها از جمله فارسی منتشر شده است.
هدف های فهرستنویسی
•هدف اصلی فهرستنویسی، سازمان دادن به مجموعه مواد و منابع
کتابخانه است تا کتاب های مورد نیاز از مجموعه موجود سریع تر و
ساده تر بازیابی شود. به عبارت دیگر، هدف فهرستنویسیآماده کردن
مجموعه کتابخانه برای استفاده است. هدف فهرستنویسی تهیه شناسنامهبرای مجموعه کتابخانه )اعم از کتاب و دیگر شکل های منابع( است، به
شکلی که جزئی ترین مشخصات کتابشناختی که مورد نیاز مراجعه کننده
است و موجب شناسایی بهتر و کامل تر اثر می شود، در نظر گرفته شود.
فهرستنویسی یعنی ثبت مشخصات کتابشناختی منابع اطلاعاتی برای
سازماندهی و تهیه فهرست از آنها )چه به صورت کتابی، چه در برگه دان،
و چه در فهرست های رایانه ای(.
•یکی از هدف های فهرست کتابخانه، شناساندن کامل و دقیق کتاب
ها به خواننده و ایجاد راههای دسترسی مؤثر به آنهاست.
نخستین وظیفه فهرستنویس، آشنایی با کتاب و کوشش در جهت
شناخت بهتر جنبه های مادی )فیزیکی( و محتوایی )موضوعی( آن
است.
•صفحه عنوان به منزلۀ منبع اصلی اطلاعات ) cheif source of
information ( و ملاک کار فهرستنویسی محسوب می شود. در
فهرستنویسی توصیفی، اطلاعات صفحه عنوان عیناً باید در پیشینه
کتابشناختی پیاده شود. در مواردی که عنوان روی جلد ) Cover title ( یا
عطف کتاب با صفحه عنوان متفاوت است، باید در ناحیه یادداشت ها و در
فهرست برگه به آن اشاره کرد و در پی نوشت )قسمت پایین فهرست برگه(
شناسه ای افزوده برای آن در نظر گرفت.
کارکردهای فهرست
کارکردهای فهرست از نظر ایفلا عبارتند از:
1( یافتن آثار ) 2 )To find ( شناسایی آثار ) )To identify
3( انتخاب یک اثر ) 4)To select ( دسترسی به آثار ) )To obtain
که باید توسط فهرستنویس در نظر گرفته شود.
سطح کار فهرستنویسی، نوع اطلاعات کتابشناختی مندرج در
پیشینه ها، نحوه موضوع دادن و نیز رده بندی کتاب ها بستگی به نوع
کتابخانه و مراجعان به هر کتابخانه دارد.
همچنین امکانات موجود برای فهرستنویسی مثل تعداد
فهرستنویسان و سطح مهارت و تجربه آنها، میزان بودجه کتابخانه،
سخت افزارها و نرم افزارهای موجود نیز بر فهرستنویسی تأثیر خواهدگذاشت.